[{"data":1,"prerenderedAt":-1},["ShallowReactive",2],{"_public_topic_publications_b%E1%BB%87nh%20d%E1%BB%8Bch{\"limit\":5}":3,"_public_topic_byId_b%E1%BB%87nh%20d%E1%BB%8Bch":11},{"code":4,"data":5,"meta":10},"SUCCESS",{"latest":6,"mostCited":7,"vietnamFeatured":8,"vietnamLatest":9},[],[],[],[],null,{"code":4,"data":12,"meta":10},{"id":13,"title":14,"description":15,"content":16,"term":13,"englishTitle":10,"synonyms":10,"definition":10,"discipline":10,"references":10,"faqs":10,"createUser":17,"publishUser":21,"keywords":22,"keywordCount":23,"enrichTopicLink":24,"status":25,"createTime":26,"updateTime":27,"publishTime":28,"linkEnrichedTime":10,"publicationScanTime":10,"contentErrorMessage":10,"viewCount":29,"wikidataId":10,"relateTopics":30},"bệnh dịch","Bệnh dịch là gì? Các bài báo nghiên cứu khoa học liên quan","Bệnh dịch là hiện tượng bệnh truyền nhiễm lan rộng nhanh trong cộng đồng khi số ca mắc vượt mức dự đoán và phản ánh sự thay đổi trong động lực lây truyền. Khái niệm này dựa trên mối liên hệ giữa tác nhân gây bệnh, vật chủ và môi trường, cho thấy cách một bệnh có thể bùng phát mạnh nếu điều kiện thuận lợi. ","\u003Cdiv>\u003Ch2>Khái niệm bệnh dịch\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Bệnh dịch là hiện tượng một bệnh truyền nhiễm lan rộng nhanh hơn mức dự kiến trong một quần thể trong khoảng thời gian xác định. Hiện tượng này xuất hiện khi số ca mắc vượt quá ngưỡng thông thường, phản ánh sự thay đổi trong động lực bệnh truyền nhiễm hoặc sự xuất hiện của tác nhân gây bệnh mới. Khái niệm bệnh dịch gắn liền với các yếu tố sinh học, môi trường và xã hội, khiến việc phân tích mang tính đa ngành.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Bệnh dịch khác với các ca bệnh rải rác ở chỗ tốc độ tăng ca bệnh tăng theo cấp số hoặc theo mô hình lan truyền quần thể. Sự bùng phát phụ thuộc vào tương tác giữa tác nhân gây bệnh, vật chủ và điều kiện môi trường như khí hậu, mật độ dân cư hoặc vệ sinh. Đánh giá một hiện tượng có phải dịch hay không đòi hỏi phân tích dữ liệu lịch sử, tốc độ lan truyền và mô hình mắc bệnh. Các cơ quan y tế dựa trên chỉ số dịch tễ học để phân loại mức độ nghiêm trọng.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Bảng tóm tắt các yếu tố xác định bệnh dịch:\n\u003C\u002Fp>\u003Ctable border=\"1\" cellpadding=\"6\">\n  \u003Ctbody>\u003Ctr>\u003Cth>Yếu tố\u003C\u002Fth>\u003Cth>Mô tả\u003C\u002Fth>\u003C\u002Ftr>\n  \u003Ctr>\u003Ctd>Quy mô\u003C\u002Ftd>\u003Ctd>Số ca mắc tăng vượt ngưỡng bình thường\u003C\u002Ftd>\u003C\u002Ftr>\n  \u003Ctr>\u003Ctd>Tốc độ\u003C\u002Ftd>\u003Ctd>Tăng nhanh theo thời gian\u003C\u002Ftd>\u003C\u002Ftr>\n  \u003Ctr>\u003Ctd>Phân bố\u003C\u002Ftd>\u003Ctd>Lây lan trong cộng đồng hoặc vùng địa lý rộng\u003C\u002Ftd>\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Ftbody>\u003C\u002Ftable>\n\u003Cp>\u003C\u002Fp>\n\n\u003Ch2>Đặc điểm của bệnh dịch\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Đặc điểm nổi bật của bệnh dịch nằm ở khả năng lan nhanh trong cộng đồng, thường được thúc đẩy bởi sự dễ lây của tác nhân gây bệnh và tính nhạy cảm của quần thể. Một bệnh không nhất thiết phải nguy hiểm mới trở thành dịch, mà phụ thuộc vào tốc độ lây truyền và mức độ kháng của cộng đồng. Mỗi dịch bệnh có cấu trúc lan truyền khác nhau tùy thuộc vào đường lây và đặc tính sinh học của tác nhân.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Thời gian ủ bệnh, thời gian lây truyền và mức độ biểu hiện triệu chứng là các yếu tố quan trọng quyết định khả năng lan rộng. Những bệnh có thời gian ủ bệnh dài khiến phát hiện và kiểm soát khó khăn, từ đó dễ bùng phát thành dịch. Ngoài ra, tính mùa vụ ảnh hưởng đến mô hình dịch, đặc biệt với bệnh lây qua đường hô hấp hoặc đường tiêu hóa. Nhiều dịch bệnh được ghi nhận tăng mạnh vào thời điểm nhất định trong năm.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Danh sách đặc điểm thường gặp:\n\u003C\u002Fp>\u003Cul>\n  \u003Cli>Gia tăng số ca bệnh theo quần thể\u003C\u002Fli>\n  \u003Cli>Xuất hiện các chùm ca bệnh liên quan\u003C\u002Fli>\n  \u003Cli>Tốc độ lây lan vượt khả năng đáp ứng của hệ thống y tế\u003C\u002Fli>\n  \u003Cli>Biểu hiện liên quan yếu tố môi trường hoặc mùa vụ\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Ful>\nNhững đặc điểm này là cơ sở để cơ quan y tế ban hành cảnh báo dịch.\u003Cp>\u003C\u002Fp>\n\n\u003Ch2>Phân loại bệnh dịch\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Phân loại bệnh dịch giúp xác định cơ chế lây truyền, mức độ nguy hiểm và chiến lược ứng phó phù hợp. Dựa theo tác nhân gây bệnh, bệnh dịch có thể chia thành nhóm do virus, vi khuẩn, ký sinh trùng hoặc nấm. Những nhóm này có đặc tính lây truyền và yêu cầu kiểm soát khác nhau. Ví dụ, dịch virus thường lan nhanh và khó kiểm soát hơn dịch do vi khuẩn.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Có thể phân loại theo đường lây truyền: qua không khí, qua giọt bắn, tiếp xúc trực tiếp, đường tiêu hóa, đường máu hoặc qua véc tơ trung gian. Mỗi loại yêu cầu chiến lược phòng ngừa riêng biệt như đeo khẩu trang, xử lý nước, kiểm soát côn trùng hoặc tăng cường vệ sinh. Ngoài ra, phân loại theo phạm vi gồm dịch địa phương, dịch khu vực và đại dịch, phản ánh mức độ lan rộng từ địa phương ra toàn cầu.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Bảng phân loại bệnh dịch theo tiêu chí khác nhau:\n\u003C\u002Fp>\u003Ctable border=\"1\" cellpadding=\"6\">\n  \u003Ctbody>\u003Ctr>\u003Cth>Tiêu chí\u003C\u002Fth>\u003Cth>Nhóm\u003C\u002Fth>\u003Cth>Ví dụ\u003C\u002Fth>\u003C\u002Ftr>\n  \u003Ctr>\u003Ctd>Tác nhân\u003C\u002Ftd>\u003Ctd>Virus\u003C\u002Ftd>\u003Ctd>Cúm mùa, COVID-19\u003C\u002Ftd>\u003C\u002Ftr>\n  \u003Ctr>\u003Ctd>Tác nhân\u003C\u002Ftd>\u003Ctd>Vi khuẩn\u003C\u002Ftd>\u003Ctd>Tả, thương hàn\u003C\u002Ftd>\u003C\u002Ftr>\n  \u003Ctr>\u003Ctd>Đường lây\u003C\u002Ftd>\u003Ctd>Không khí\u003C\u002Ftd>\u003Ctd>Sởi\u003C\u002Ftd>\u003C\u002Ftr>\n  \u003Ctr>\u003Ctd>Phạm vi\u003C\u002Ftd>\u003Ctd>Đại dịch\u003C\u002Ftd>\u003Ctd>Cúm H1N1 năm 2009\u003C\u002Ftd>\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Ftbody>\u003C\u002Ftable>\n\u003Cp>\u003C\u002Fp>\n\n\u003Ch2>Cơ chế lây truyền\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Cơ chế lây truyền mô tả cách tác nhân gây bệnh lan từ người này sang người khác hoặc từ môi trường sang người. Các cơ chế chính bao gồm lây qua không khí, qua giọt bắn, tiếp xúc trực tiếp, tiêu hóa, máu hoặc qua vector như muỗi. Hiểu rõ cơ chế này là bước then chốt để thiết kế biện pháp kiểm soát dịch hiệu quả. Ví dụ, bệnh lây qua không khí cần biện pháp thông gió tốt, trong khi bệnh lây qua tiêu hóa cần cải thiện nguồn nước.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Chỉ số lây truyền cơ bản \u003Cscript type=\"math\u002Ftex\">R_0\u003C\u002Fscript> thể hiện số ca nhiễm thứ cấp mà một ca nhiễm có thể gây ra trong điều kiện quần thể hoàn toàn nhạy cảm. Khi \u003Cscript type=\"math\u002Ftex\">R_0 > 1\u003C\u002Fscript>, bệnh có xu hướng lan rộng và có khả năng bùng phát thành dịch. Hệ số lây truyền hiệu dụng \u003Cscript type=\"math\u002Ftex\">R_t\u003C\u002Fscript> phản ánh tình trạng lây lan thực tế trong cộng đồng tại thời điểm cụ thể và thay đổi theo hành vi, miễn dịch cộng đồng và biện pháp kiểm soát.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Danh mục các đường lây truyền thường gặp:\n\u003C\u002Fp>\u003Cul>\n  \u003Cli>Lây qua không khí và giọt bắn\u003C\u002Fli>\n  \u003Cli>Lây qua tiếp xúc trực tiếp hoặc gián tiếp\u003C\u002Fli>\n  \u003Cli>Lây qua nước hoặc thực phẩm\u003C\u002Fli>\n  \u003Cli>Lây qua vector như muỗi hoặc ve\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Ful>\nNhững cơ chế này được các tổ chức như \u003Ca href=\"https:\u002F\u002Fwww.cdc.gov\" target=\"_blank\">CDC\u003C\u002Fa> và \u003Ca href=\"https:\u002F\u002Fwww.who.int\" target=\"_blank\">WHO\u003C\u002Fa> mô tả chi tiết trong các báo cáo dịch tễ.\u003Cp>\u003C\u002Fp>\n\u003Ch2>Tác nhân gây bệnh\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Tác nhân gây bệnh trong các đợt bùng phát dịch bao gồm nhiều nhóm sinh học như virus, vi khuẩn, ký sinh trùng và nấm. Virus là nhóm tác nhân có tốc độ lây lan nhanh nhất do khả năng nhân lên với mức độ cao và khả năng thích nghi mạnh mẽ trong quần thể vật chủ. Nhiều virus có tốc độ đột biến nhanh, khiến chúng dễ dàng né tránh miễn dịch cộng đồng và tạo ra biến chủng mới. Các bệnh do virus như sởi, cúm hoặc COVID-19 thường gây dịch với quy mô lớn và tốc độ lan truyền cao.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Vi khuẩn cũng là tác nhân gây dịch nghiêm trọng, đặc biệt ở môi trường vệ sinh kém hoặc nơi mật độ dân số cao. Các bệnh như tả, thương hàn, dịch hạch từng gây thiệt hại lớn trong lịch sử do cơ chế lây truyền mạnh và tốc độ lan nhanh qua nguồn nước hoặc côn trùng trung gian. Ký sinh trùng như Plasmodium gây sốt rét phụ thuộc mạnh vào điều kiện môi trường, nhất là khí hậu và sự phân bố của vector truyền bệnh.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Nấm ít gây dịch trên diện rộng nhưng có thể tạo thành các ổ dịch tại bệnh viện hoặc cơ sở y tế, nơi bệnh nhân suy giảm miễn dịch. Một số loại nấm như Candida auris kháng thuốc mạnh, gây lo ngại trong kiểm soát nhiễm khuẩn. Bảng sau tổng hợp các tác nhân thường gặp trong các bệnh dịch.\u003C\u002Fp>\n\u003Ctable border=\"1\" cellpadding=\"6\">\n  \u003Ctbody>\u003Ctr>\u003Cth>Nhóm tác nhân\u003C\u002Fth>\u003Cth>Ví dụ\u003C\u002Fth>\u003Cth>Đặc điểm\u003C\u002Fth>\u003C\u002Ftr>\n  \u003Ctr>\u003Ctd>Virus\u003C\u002Ftd>\u003Ctd>SARS-CoV-2, influenza\u003C\u002Ftd>\u003Ctd>Lây nhanh, mutagen cao\u003C\u002Ftd>\u003C\u002Ftr>\n  \u003Ctr>\u003Ctd>Vi khuẩn\u003C\u002Ftd>\u003Ctd>Vibrio cholerae, Y. pestis\u003C\u002Ftd>\u003Ctd>Lây qua nước, vector hoặc tiếp xúc\u003C\u002Ftd>\u003C\u002Ftr>\n  \u003Ctr>\u003Ctd>Ký sinh trùng\u003C\u002Ftd>\u003Ctd>Plasmodium spp.\u003C\u002Ftd>\u003Ctd>Phụ thuộc vector và khí hậu\u003C\u002Ftd>\u003C\u002Ftr>\n  \u003Ctr>\u003Ctd>Nấm\u003C\u002Ftd>\u003Ctd>Candida auris\u003C\u002Ftd>\u003Ctd>Kháng thuốc, lây trong cơ sở y tế\u003C\u002Ftd>\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Ftbody>\u003C\u002Ftable>\n\n\u003Ch2>Yếu tố nguy cơ và điều kiện thúc đẩy dịch\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Sự xuất hiện bệnh dịch không chỉ phụ thuộc vào tác nhân gây bệnh mà còn chịu tác động mạnh từ điều kiện xã hội và môi trường. Mật độ dân số cao khiến quá trình tiếp xúc giữa người với người tăng lên, tạo điều kiện cho bệnh lan truyền nhanh. Đô thị hóa thiếu kiểm soát làm tăng nguy cơ dịch do hệ thống vệ sinh không đáp ứng và điều kiện sống chật hẹp. Trong môi trường như vậy, các bệnh lây qua đường hô hấp có thể bùng phát mạnh.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Di chuyển quốc tế và giao thương toàn cầu khiến mầm bệnh có thể lây lan từ vùng này sang vùng khác chỉ trong vài giờ. Điều này làm các bệnh dịch khó khoanh vùng hơn, đặc biệt với các tác nhân có thời gian ủ bệnh dài. Biến đổi khí hậu cũng đóng vai trò đáng kể khi làm thay đổi phân bố của vector truyền bệnh, thúc đẩy sự xuất hiện của bệnh ở những khu vực vốn ít gặp trước đây. Các yếu tố kinh tế như thiếu thốn cơ sở y tế và khó khăn trong tiếp cận điều trị cũng làm dịch bệnh trầm trọng hơn.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Danh sách các yếu tố nguy cơ:\n\u003C\u002Fp>\u003Cul>\n  \u003Cli>Mật độ dân cư cao\u003C\u002Fli>\n  \u003Cli>Vệ sinh và điều kiện môi trường kém\u003C\u002Fli>\n  \u003Cli>Di chuyển quốc tế tăng\u003C\u002Fli>\n  \u003Cli>Biến đổi khí hậu và thay đổi môi trường sống\u003C\u002Fli>\n  \u003Cli>Hệ thống y tế yếu\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Ful>\nCác yếu tố này thường tác động đồng thời, tạo điều kiện cho bệnh lan nhanh trong cộng đồng.\u003Cp>\u003C\u002Fp>\n\n\u003Ch2>Giám sát và phát hiện sớm\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Giám sát dịch tễ là công cụ trọng yếu giúp phát hiện sớm các đợt bùng phát bệnh và triển khai các biện pháp can thiệp đúng thời điểm. Hệ thống giám sát bao gồm thu thập dữ liệu từ bệnh viện, phòng xét nghiệm và cộng đồng. Các mô hình phân tích dùng thuật toán thống kê và trí tuệ nhân tạo để phát hiện sự bất thường trong số ca mắc. Việc phát hiện sớm giúp giảm tốc độ lây lan và hạn chế gánh nặng lên hệ thống y tế.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Các tổ chức quốc tế như \u003Ca href=\"https:\u002F\u002Fwww.cdc.gov\" target=\"_blank\">CDC\u003C\u002Fa>, \u003Ca href=\"https:\u002F\u002Fwww.who.int\" target=\"_blank\">WHO\u003C\u002Fa> và \u003Ca href=\"https:\u002F\u002Fwww.ecdc.europa.eu\" target=\"_blank\">ECDC\u003C\u002Fa> vận hành hệ thống giám sát toàn cầu nhằm xác định sớm mối đe dọa dịch tễ. Những hệ thống này theo dõi các tín hiệu như tăng ca bệnh theo tuần, tỷ lệ dương tính của xét nghiệm và mô hình lan truyền theo khu vực. Đối với bệnh mới nổi, các nền tảng chia sẻ dữ liệu gen virus giúp theo dõi đột biến và đưa ra cảnh báo tương ứng.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Bảng tóm tắt thành phần của hệ thống giám sát:\n\u003C\u002Fp>\u003Ctable border=\"1\" cellpadding=\"6\">\n  \u003Ctbody>\u003Ctr>\u003Cth>Thành phần\u003C\u002Fth>\u003Cth>Vai trò\u003C\u002Fth>\u003C\u002Ftr>\n  \u003Ctr>\u003Ctd>Bệnh viện\u003C\u002Ftd>\u003Ctd>Báo cáo ca nghi nhiễm\u003C\u002Ftd>\u003C\u002Ftr>\n  \u003Ctr>\u003Ctd>Phòng xét nghiệm\u003C\u002Ftd>\u003Ctd>Xác định tác nhân gây bệnh\u003C\u002Ftd>\u003C\u002Ftr>\n  \u003Ctr>\u003Ctd>Hệ thống cảnh báo\u003C\u002Ftd>\u003Ctd>Phát hiện tín hiệu bất thường\u003C\u002Ftd>\u003C\u002Ftr>\n  \u003Ctr>\u003Ctd>Tổ chức quốc tế\u003C\u002Ftd>\u003Ctd>Phối hợp chia sẻ dữ liệu\u003C\u002Ftd>\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Ftbody>\u003C\u002Ftable>\u003Cp>\u003C\u002Fp>\n\n\u003Ch2>Biện pháp kiểm soát và phòng ngừa\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Kiểm soát bệnh dịch là quá trình tổng hợp nhiều biện pháp nhằm cắt đứt chuỗi lây truyền. Tùy thuộc vào bệnh mà biện pháp bao gồm truy vết tiếp xúc, cách ly, điều trị kịp thời, tiêm vắc xin, vệ sinh môi trường và truyền thông cộng đồng. Với bệnh lây qua đường hô hấp, khẩu trang, tăng cường thông gió và hạn chế tập trung đông người là biện pháp chủ lực. Với bệnh lây qua đường tiêu hóa, xử lý nước sạch và an toàn thực phẩm đóng vai trò then chốt.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Tiêm vắc xin là biện pháp phòng ngừa hiệu quả với nhiều bệnh dịch, đặc biệt là bệnh do virus như cúm, sởi và COVID-19. Các chương trình tiêm chủng mở rộng giúp xây dựng miễn dịch cộng đồng, giảm khả năng lan truyền và ngăn chặn nguy cơ bùng phát. Truy vết tiếp xúc đóng vai trò quan trọng trong việc khoanh vùng nhanh đối tượng có nguy cơ. Các biện pháp kiểm soát cần triển khai đồng bộ để đạt hiệu quả tối đa.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Một số biện pháp thường áp dụng:\n\u003C\u002Fp>\u003Cul>\n  \u003Cli>Tiêm vắc xin và tăng miễn dịch cộng đồng\u003C\u002Fli>\n  \u003Cli>Truy vết và khoanh vùng ca bệnh\u003C\u002Fli>\n  \u003Cli>Cải thiện điều kiện vệ sinh và nguồn nước\u003C\u002Fli>\n  \u003Cli>Truyền thông nhằm thay đổi hành vi\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Ful>\nCác hướng dẫn chi tiết được ban hành bởi WHO và CDC trong các báo cáo chuyên môn.\u003Cp>\u003C\u002Fp>\n\n\u003Ch2>Tác động của bệnh dịch\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Bệnh dịch gây tác động sâu rộng lên sức khỏe, kinh tế, xã hội và tâm lý cộng đồng. Về mặt sức khỏe, dịch làm tăng gánh nặng lên hệ thống y tế, gây quá tải bệnh viện và làm giảm khả năng tiếp cận chăm sóc y tế cho bệnh nhân mắc bệnh khác. Các biến chứng lâu dài của bệnh cũng gây ảnh hưởng đến năng suất lao động và chất lượng cuộc sống. Tỷ lệ tử vong cao trong các dịch nguy hiểm tạo ra áp lực lớn lên cộng đồng.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Về kinh tế, bệnh dịch làm gián đoạn chuỗi cung ứng, giảm sản lượng lao động và gây thiệt hại lớn cho ngành du lịch, giao thông, giáo dục và thương mại. Các biện pháp phong tỏa hoặc hạn chế di chuyển làm giảm hoạt động kinh tế và tăng nguy cơ thất nghiệp. Chi phí y tế và chi phí cho các chương trình đối phó dịch cũng là gánh nặng đối với chính phủ.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Về xã hội, dịch bệnh có thể dẫn đến thay đổi hành vi, gia tăng căng thẳng tâm lý và suy giảm tương tác cộng đồng. Thông tin sai lệch lan truyền nhanh làm giảm hiệu quả phòng dịch và gây hoang mang. Những nhóm yếu thế như người già, người có bệnh nền hoặc người có thu nhập thấp chịu ảnh hưởng nặng nề hơn. Tác động tích lũy khiến nhiều cộng đồng cần thời gian dài để khôi phục.\u003C\u002Fp>\n\n\u003Ch2>Tài liệu tham khảo\u003C\u002Fh2>\n\u003Col>\n  \u003Cli>\u003Ca href=\"https:\u002F\u002Fwww.cdc.gov\" target=\"_blank\">Centers for Disease Control and Prevention (CDC)\u003C\u002Fa>\u003C\u002Fli>\n  \u003Cli>\u003Ca href=\"https:\u002F\u002Fwww.who.int\" target=\"_blank\">World Health Organization (WHO)\u003C\u002Fa>\u003C\u002Fli>\n  \u003Cli>\u003Ca href=\"https:\u002F\u002Fwww.nih.gov\" target=\"_blank\">National Institutes of Health (NIH)\u003C\u002Fa>\u003C\u002Fli>\n  \u003Cli>\u003Ca href=\"https:\u002F\u002Fwww.ecdc.europa.eu\" target=\"_blank\">European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC)\u003C\u002Fa>\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Fol>\n\u003C\u002Fdiv>",{"id":18,"researcherId":10,"name":19,"imageUrl":20},2889,"Lê Xuân Niên","https:\u002F\u002Flh3.googleusercontent.com\u002Fa\u002FACg8ocLuyWIkhyP2W5E59cKwN7ciI2nbjMGUpXO9rVQquC826ujzkqhU=s96-c",{"id":18,"researcherId":10,"name":19,"imageUrl":20},[13],1,false,"PUBLISHED","2025-11-14T18:01:19.942+00:00","2025-11-15T15:42:25.567+00:00","2025-11-15T15:42:25.565+00:00",125,[31,42,53,64,75,81,92,103,109,115],{"id":32,"title":33,"term":34,"englishTitle":35,"definition":36,"discipline":37,"disciplineCode":38,"disciplineLabel":39,"disciplineColor":40,"disciplineIcon":41},"máy quang phổ echelle","Máy quang phổ echelle (echelle spectrometer) là gì?","Máy quang phổ echelle","echelle spectrometer","Máy quang phổ echelle là loại máy quang phổ nhiễu xạ độ phân giải cao, kết hợp cách tử echelle làm việc ở bậc nhiễu xạ cao với phần tử tán sắc chéo đặt vuông góc để tách các bậc phổ chồng lấp thành ảnh phổ hai chiều trên đầu thu mảng. Kiến trúc này cho phép ghi nhận đồng thời dải bước sóng rộng với năng suất phân giải lớn mà không cần quét cơ học.","NATURAL_SCIENCES","natural-sciences","Khoa học tự nhiên","#0E9F9C","atom",{"id":43,"title":44,"term":45,"englishTitle":46,"definition":47,"discipline":48,"disciplineCode":49,"disciplineLabel":50,"disciplineColor":51,"disciplineIcon":52},"hẹp tắc động mạch nội sọ","Hẹp tắc động mạch nội sọ là gì? Cơ chế và điều trị","Hẹp tắc động mạch nội sọ","intracranial arterial stenosis","Hẹp tắc động mạch nội sọ là tình trạng thu hẹp lòng mạch hoặc bít tắc hoàn toàn một hay nhiều động mạch lớn bên trong hộp sọ, làm giảm lưu lượng máu nuôi não và gây nguy cơ cao đột quỵ thiếu máu não, trong đó căn nguyên phổ biến nhất là xơ vữa động mạch.","MEDICAL_HEALTH_SCIENCES","medical-health-sciences","Khoa học y - dược","#D6336C","stethoscope",{"id":54,"title":55,"term":56,"englishTitle":57,"definition":58,"discipline":59,"disciplineCode":60,"disciplineLabel":61,"disciplineColor":62,"disciplineIcon":63},"phép biện chứng","Phép biện chứng (dialectic) là gì?","Phép biện chứng","dialectic","Phép biện chứng là một truyền thống phương pháp luận và lý luận triết học, trong thời cổ đại chỉ nghệ thuật đối thoại hỏi đáp truy tìm chân lý, còn trong triết học cận hiện đại chỉ học thuyết về sự vận động, mối liên hệ và chuyển hóa của khái niệm hoặc hiện thực thông qua mâu thuẫn.","HUMANITIES","humanities","Nhân văn và nghệ thuật","#9333EA","book-open",{"id":65,"title":66,"term":67,"englishTitle":68,"definition":69,"discipline":70,"disciplineCode":71,"disciplineLabel":72,"disciplineColor":73,"disciplineIcon":74},"vật liệu hybrid","Vật liệu hybrid (hybrid material) là gì?","Vật liệu hybrid","hybrid material","Vật liệu hybrid (vật liệu lai) là vật liệu cấu tạo từ hỗn hợp trộn lẫn mật thiết giữa thành phần hữu cơ, vô cơ hoặc cả hai, thường đan xen ở thang kích thước nhỏ hơn 1 µm (IUPAC, 2007) nhằm tạo ra tính chất hiệp đồng vượt trội so với từng thành phần đơn lẻ.","ENGINEERING_TECHNOLOGY","engineering-technology","Kỹ thuật và công nghệ","#5B62F4","cpu",{"id":76,"title":77,"term":78,"englishTitle":79,"definition":80,"discipline":37,"disciplineCode":38,"disciplineLabel":39,"disciplineColor":40,"disciplineIcon":41},"đường cong quantum seiberg witten","Đường cong quantum Seiberg-Witten là gì? Cơ chế và ứng dụng","Đường cong quantum Seiberg-Witten","quantum Seiberg-Witten curve","Đường cong quantum Seiberg-Witten là phiên bản lượng tử hóa của đường cong đại số Seiberg-Witten cổ điển, thu được khi nâng tọa độ trên đường cong lên toán tử không giao hoán để tạo thành phương trình vi phân hoặc sai phân tuyến tính trong giới hạn Nekrasov-Shatashvili của lý thuyết chuẩn siêu đối xứng N = 2.",{"id":82,"title":83,"term":84,"englishTitle":85,"definition":86,"discipline":87,"disciplineCode":88,"disciplineLabel":89,"disciplineColor":90,"disciplineIcon":91},"sản xuất giống","Sản xuất giống (seed production) là gì?","Sản xuất giống","seed production","Sản xuất giống (seed production) là quá trình tổ chức nhân số lượng, kiểm soát chất lượng và cung ứng vật liệu nhân giống từ nguồn giống gốc nhằm duy trì độ thuần di truyền, phẩm chất sinh lý và trạng thái sạch bệnh của giống trong sản xuất nông nghiệp.","AGRICULTURAL_SCIENCES","agricultural-sciences","Khoa học nông nghiệp","#2F9E44","sprout",{"id":93,"title":94,"term":95,"englishTitle":96,"definition":97,"discipline":98,"disciplineCode":99,"disciplineLabel":100,"disciplineColor":101,"disciplineIcon":102},"lý thuyết hình ảnh","Lý thuyết hình ảnh (image theory) là gì?","Lý thuyết hình ảnh","image theory","Lý thuyết hình ảnh (image theory) là một lý thuyết tâm lý học mô tả quá trình ra quyết định cá nhân và tổ chức do Lee Roy Beach và Terence R. Mitchell đề xuất năm 1987. Thay vì tối đa hóa hữu dụng kỳ vọng, lý thuyết này cho rằng con người sàng lọc phương án dựa trên mức độ tương thích với hệ thống giá trị, mục tiêu và kế hoạch sẵn có.","SOCIAL_SCIENCES","social-sciences","Khoa học xã hội","#E08600","users",{"id":104,"title":105,"term":106,"englishTitle":107,"definition":108,"discipline":70,"disciplineCode":71,"disciplineLabel":72,"disciplineColor":73,"disciplineIcon":74},"tổng hợp urê","Tổng hợp urê (urea synthesis) là gì?","Tổng hợp urê","urea synthesis","Tổng hợp urê là quá trình hóa học và công nghệ chuyển hóa amoniac (NH3) và carbon dioxide (CO2) — hoặc các nguồn carbon, nitơ thay thế qua lộ trình điện hóa, quang hóa — thành urê (CO(NH2)2), hợp chất đạm nền tảng của ngành phân bón và hóa chất công nghiệp.",{"id":110,"title":111,"term":112,"englishTitle":113,"definition":114,"discipline":37,"disciplineCode":38,"disciplineLabel":39,"disciplineColor":40,"disciplineIcon":41},"hấp phụ hóa học","Hấp phụ hóa học (chemisorption) là gì?","Hấp phụ hóa học","chemisorption","Hấp phụ hóa học (chemisorption) là quá trình hấp phụ phát sinh từ sự hình thành liên kết hóa học mạnh giữa chất bị hấp phụ và các tâm hoạt tính trên bề mặt chất hấp phụ, tạo thành một đơn lớp trên bề mặt.",{"id":116,"title":117,"term":118,"englishTitle":119,"definition":120,"discipline":70,"disciplineCode":71,"disciplineLabel":72,"disciplineColor":73,"disciplineIcon":74},"mô đun đàn hồi động","Mô đun đàn hồi động (dynamic elastic modulus) là gì?","Mô đun đàn hồi động","dynamic elastic modulus","Mô đun đàn hồi động là đại lượng cơ học đặc trưng cho độ cứng đàn hồi của vật liệu dưới tải trọng biến thiên theo thời gian, dao động điều hòa hoặc sóng ứng suất biên độ nhỏ. Đại lượng này thường được xác định không phá hủy bằng đo tần số cộng hưởng, vận tốc xung siêu âm hoặc phân tích cơ động học."]